Ogórki z Niziny Walichnowskiej

„W nizinie, położonej na lewym brzegu Wisły od gór przy Ciepłem, poniżej miasta Gniewu, aż do Słońskich Gór, złącza się właścicieli wszystkich zawałowanych nieruchomości, które bez obwałowania przy stanie wody 21 stóp i 5 calów przy peglu na montowskim ostczu, uległyby powodzi, w jeden Związek Wałowy”.
Taki opis płożenia Niziny zawarto  w  statucie Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej. Jest to najstarszy statut związku wałowego w byłych Prusach Zachodnich, nadano go w 1854 r.
Teren Niziny administracyjne podzielony jest między trzy gminy: Gniew (Kotło, Gronowo, Kuchnia, Wielkie Walichnowy), Pelplin (Małe Walichnowy i Międzyłęż) oraz Subkowy (Rybaki). Nizina ma powierzchnie ponad 4600 ha, jej długość wynosi 17 km, maksymalna szerokość sięga 6 km2.

Osadnictwo
Już w czasach książąt pomorskich Nizinę zamieszkiwali ludzie, jednakże ich obecność zależna była od kaprysów Wisły. Dopiero pod koniec XIII, kiedy ziemia ta znalazła się po panowaniem Krzyżaków, rozpoczął się trwający 700 lat proces ujarzmiania rzeki. Jego konsekwencją jest dobrze funkcjonujący system hydrotechniczny składający się z wałów, kanałów, rowów melioracyjnych, przepompowni i śluz. Pozwala on skutecznie uchronić Nizinę przed wodami Wisły, napływającą wodą z ponad 5 000 ha wysoczyzny oraz wodą opadową. System ten pozwala także na gromadzenie wody, co w latach suchych przyczynia się do wzrostu plonów rolnych.

Ważne daty

  • 1282 – ks. Sambor przekazuje Krzyżakom Ziemię Gniewską.
  • 1590, 24 lipca –  powstaje pierwsze prawo wałowe i wspólnota wałowa.
  • 1591, 8 stycznia – król Zygmunt III Waza, jeszcze urzędujący w Krakowie, potwierdza prawo wałowe wspólnoty.
  • 1626 – od 22 września do 1 października, na terenie Niziny rozgrywa się bitwa dwóch Wazów,  znana też jako bitwa pod Gniewem, Szwedzi wykorzystują do obrony wał wiślany i kępy wiślane, kompletnie zaskakują tym polską husarię, która poniosła pierwszą porażkę.
  • 1693, czerwiec – król Jan III Sobieski podnosi prawo wałowe do rangi prawa ustawowego.
  • 1704 - Szwedzi budują wiosną  most, przez 7 tygodni na plebani mieszka von Schöwen – Obersterlejtnant, specjalista od fortyfikacji wojennych. Most połączył Wielkie Walichnowy z Białą Górą.
  • 1768, 3 grudnia - wszystkie wsie mające ziemie na Nizinie zostają członkami wspólnoty wałowej
  • 4 sierpnia 1854 – król pruski Fryderyk Wilhelm nadaje statut Związkowi Wałowemu Niziny Walichnowskiej
  • 15 listopada 1888 r. Starosta Związku Wałowego  Peter Rudolf Dirksen pisze memorandum „ W sprawie budowy maszyny parowej dla Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej”. 2 lata później powstaje stacja pomp „Nadzieja”, od tego czasu Nizina nie uległa powodzi.
  • 1895 – rozpoczęto budowę kolejki wąskotorowej do Pelplina, budowę ukończono w 1897 r.
  • 1901- w połowie września ruszyło połączenie kolejowe Wielkie Walichnowy – Gniew – Kwidzyn, pociągi przez Wisłę przewoził prom „Landrath Brückner”. Do dziś zachował się w Wielkich Walichnowach budynek dworca.

Katastrofalne powodzie
Peter Rudolf Dirksen  w  kronice związku wydanej w 1899 r. podaje, że  w dolinach Wisły i Nogatu miały miejsce 104 powodzie. Wiele z tych powodzi nawiedziło Nizinę Walichnowską, poniżej niektóre z nich:

  • 1379, woda sięgała w kościele do wysokości 2 m, powódź opisał kronikarz z Torunia
  • 1786, zaczęła się 6 lutego i trwała do końca marca, zmarłych grzebano w tamie, powódź opisał ks. Walerian Pernarewski
  • 1804, zaczęła się 21 kwietnia, woda porywała budynki i zwierzęta, utracono oziminy, powódź opisał ks. Ignacy Mężyński
  • 1813, zaczęła się 2 września, spowodowana była ulewnymi deszczami, utracono większość plonów, powódź opisał ks. Jan Guziński
  • 1814, zaczęła się 1 kwietnia, aby ochrzcić dziecko   ksiądz, rodzice z dzieckiem i kumotrzy  wpłynęli  łodzią do kościoła, a następnie weszli na chór i odbył się chrzest. Woda szybko ustąpiła,  powódź opisał ks. Jan Guziński.
  • 1816, zaczęła się 19 marca, woda przerwała tamę w 6 miejscach, jednej stopy brakowało, by woda wdarła się do tabernakulum.   Powódź opisał ks. Jan Guziński.
  • 1855, zaczęła się 26 marca, poziom wody 1,5 m powyżej terenu utrzymał się aż przez 6 tygodni, powódź opisał Peter Rudolf Dirksen.
  • 1888,  w ciemną noc, 18 marca, poziom wody podniósł się w ciągu 8 godzin o ponad 5 m. Nad ranem woda sięgała tylko 1,50 m poniżej korony wału. W dziennym świetle ukazał się czarny obraz, woda hałaśliwie przelewała się przez szczeliny zatoru lodowego, który utworzył się poniżej Nogatu, powódź opisał Peter Rudolf Dirksen.

Ci wszyscy, którzy odwiedzą naszą Nizinę mogą zobaczyć kolki, czyli małe lub większe stawy. Każdy z nich powstał w wyniku przerwania wału i został wyżłobiony przez wodę. Największy kolk znajduje się na granicy Małych Walichnów i Międzyłęża, a najwięcej ich jest w Polskim Gronowie, wzdłuż drogi  na starym wale.

Co jest godne uwagi?

  • Obwałowania, 16,5 km wału chroniącego Nizinę przed powodzią i kilka kilometrów wałów z czasów krzyżackich.
  • Stacja pomp „Zgoda” w Międzyłężu i węzeł hydrotechniczny Rybaki

  • Kościół w Wielkich Walichnowach z XIV w. przebudowany po pożarze w XVII i XVIII w.
  • Tablice księdza Szeli- repliki tablic z 1718 r. ustawione w czterech stronach świata
  • Przydrożne drzewa owocowe, jabłonie i grusze posadzone na początku XX w. Nieodłącznym elementem krajobrazu Niziny są też przydrożne wierzby
  • Borawa – jedyny fragment Niziny Walichnowskiej z zachowanym naturalnie ukształtowanym terenem i łęgowym lasem.

Ogórki z Niziny Walichnowskiej
Powszechne niegdyś ogródki przydomowe spotyka się coraz  rzadziej, dość tanie i estetyczne warzywa oraz owoce pochodzące z wielkich plantacji skutkują zmniejszającym się udziałem warzyw i owoców z własnych ogródków i sadów. Zwyczaj przydomowej uprawy  warzyw zachował się jeszcze na żyznych ziemiach Niziny Walichnowskiej. Prawie przy każdym domu jest ogródek, w którym uprawia się warzywa nie używając do tego nawozów sztucznych, herbicydów i pestycydów. Coraz liczniejsza jest też grupa ludzi, którzy chcieliby zakupić takie właśnie warzywa, nie zważając na ich nieco mniej estetyczny wygląd i wyższą cenę. Poprzez koligacje rodzinne, wzajemne polecanie wytworzyły się mechanizmy zbytu na ten rodzaj zdrowej żywności. Królem warzyw jest na Nizinie ogórek, sprzedawany w stanie surowym, ale jest coraz więcej miejskich konsumentów chcących zakupić go w postaci przetworzonej. Ogórki kiszone, tradycyjne korniszony, ogórki po żydowsku, ogórki z curry, pikle tradycyjne i pikle w miodzie smakują wyśmienicie, doznania smakowe podnosi świadomość ich ekologicznego pochodzenia i przetworzenia bez udziału konserwantów.

Opracowanie:  Mariusz Śledź - Małe Walichnowy, mariusz_sledz@o2.pl 
Więcej o Nizinie Walichnowskiej na stronach: www.spmalewal.pl; www.gniew.plwww.pelplin.pl


 


 


"Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa Inwestująca w obszary wiejskie."
Operacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013.
Strona internetowa opracowana w Stowarzyszeniu "Kociewskie Forum Kobiet". Instytucja zarządzająca Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.